Кірыліца ў сеціве - Першая старонка
Кірыліца ў сеціве - Першая старонка
  Першая старонка
  => Кірыла-лацінскія старонкі ў сеціве
  => Знакі сьвятла
  => Уставы на кірыліцы
  .бел
  .рф
  .укр
  .срб
  .бг
  .мкд
  .мон
  .қаз
  .рус
  .москва
  .дети
  .сайт
  .онлайн
  .орг
  .ею
  СТНІЛ
  СУЛС
  Лічыльнік
Кірыліца ў сеціве
 


А, а — першы знак у азбуцы. Паходзіць да грэцкай Α, α «альфа», а той — ад габрэйскага «алеф». Па-славенску знак завецца «азъ», што перакладаецца на беларускую мову займеньнікам «я». У кірыліцы выглядае як , у глаголіцы — як (, часта выбар такога напісаньня для першай літары алфавіта тлумачаць сувязьзю з крыжам як хрысьціянскім знакам). Знак абазначаў гук: [А]. Меў таксама лічбавае значэньне: 1.
 
 
Б, б (назва: бэ) — другі знак ўсіх славянскіх і большасьці іншых кірылічных азбукаў, трэцяя — у грэцкім варыянце арнаўцкае гаворкі албанскай мовы (Б, b). У стара- і царкоўнаславенскай азбуцы носіць назву «букы» (ст.-сл.) ці «букі» (ц.-сл.), то бок па-цяперашняму проста «гук». У кірыліцы выглядае як  і лікавага значэньня не мае, у глаголіцы — як  і мае лікавае значэньне 2. Паходжаньне Б невядомае. Некаторыя навукоўцы цьвердзяць, што паходзіць ад аднаго з напісаньняў грэцкай бэты (Β, β), паходжаньне ж глагалічнай канца не высьветлена (найболей папулярныя гіпотэзы злучаюць яе альбо з той жа грэцкай бэтай, альбо ж з аднаго са знакаў сэміцкіх азбукаў).
 
В, в (назва: вэ) — трэці знак усіх славенскіх і большасьці іншых кірылічных азбук. У стара- і царкоўнаславенскай азбуцы носіць назва «веді» (Веде, ст.-сл.) ці «веді» (веді, ц.-сл.). У кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Viedi.png і мае лікавае значэньне 2, у глаголіцы — як Glagoljica Vedi.svg і мае лікавае значэньне 3. Кірылічная форма паходзіць ад грэцкай бэты (B, ?), глагалічную ж звычайна суадносяць з лацінскай V. Сярод напісаньняў кірылічнай В ў рукапісах і друкаваных кнігах большасьць у цэлым захоўвае агульны выгляд. Але аж да друкарскіх курсыўных шрыфтоў пачатку 19 стагодзьдзя сустракалася нечаканае на цяперашні пагляд маленькае напісаньне. У Сэрбіі часам маленькая в друкуецца знакам у выглядзе лацінскай b.
 
 Г, г (назва: гэ) — чацьвёрты знак усіх славенскіх і большасьці іншых кірылічных азбукаў. У стараславенскай азбуцы носіць назва «глаголі», у царкоўнаславенскай — «глаголь», то бок «гавары». У кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Glagoli.png і мае лікавае значэньне 3, у глаголіцы — як Glagolitic glagoli.svg і мае лікавае значэньне 4. Кірылічны знак паходзіць ад загалоўнай грэцкай літары гама (Γ, γ), глагалічную ж узводзяць альбо да грэцкага скорапіснага напісаньня маленькай гамы, альбо да адпаведнага знаку сэміцкага пісма. Курсыўнае й рукапіснае напісаньні малой літары Г вельмі адрозьніваюцца ад друкаванага; звыш таго яны адрозьніваюцца ў расейскіх (г) і ў сэрбаў (у выглядзе надкрэсьленай i без кропкі).
 
 
 Д, д (назва: дэ) — пяты знак амаль усіх славенскіх кірылічных азбукаў, ва ўкраінскай – шостая. Выкарыстоўваецца й у кірылічных пісьменствах іншых моваў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «добро»; у кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Dobro.png і мае лікавае значэньне 4, у глаголіцы — як Glagolitic dobro.svg і мае лікавае значэньне 5. Кірылічны знак паходзіць ад грэцкага ўстаўнога пісма грэцкага знаку дэльта (Δ, δ) — якая, як і цяперашняя друкаваная кірылічная Д, малявалася з «лапкамі» унізе; глагалічнае напісаньне таксама ўзводзяць да грэцкай дэльты, але маленькай ().
 
Е, е (назва: йэ; ва ўкраінскім і некаторых іншых азбуках э) — літара ўсіх сучасных кірылічных азбукаў. У русейскай, беларускай, балгарскай азбуках — шостая па ліку, ва ўкраінскай, сербскай і македонскай — сёмая; выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках зьяўляецца шостай па парадку й завецца «Естъ» і «есьць» адпаведна; у кірыліцы выглядае як Early-Cyrillic-letter-Est.svg і мае лікавае значэньне 5, у глаголіцы — як Glagolitic jest.svg і мае лікавае значэньне 6. Літара разьвілася з грэцкага знаку эпсілан (Ε, ε). З часоў увядзеньня грамадзянскіх знакаў кірыліцы ў 1707-1711 гадах выкарыстоўваецца ў выглядзе, падобнай з лацінскім E, e. Раней для маленькай друкаванай літары ўжываліся толькі растуленыя напісаньня: вузкае е, у выглядзе квадратнай Е, і шырокае е, у выглядзе круглявай падоўжанай Є (выкарыстоўвалася толькі ў пачатку слова й у некаторых граматычных запісах, часам пасьля галосных). Малая друкаваная й рукапісная е разьвілося ў старарускага скорапісу ў 17 стагодзьдзі, да гэтага яна была блізкая па форме альбо да є, альбо да маленькай грэцкага знаку эпсілон Ε, ε.

Ж, ж (назва: жэ) — знак ўсіх славенскіх кірылічных азбукаў (восьмая ў расейскай, беларускай, сэрбскай і македонскай, сёмая ў баўгарскай і дзявятая ва ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў, дзе на яе грунце былі нават пабудаваны новыя літары, накшталт Ӂ, ӂ ці Җ, җ. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «живѣ́те» (то бок «жывіце», загадны лад ад «жіті») і зьяўляецца сёмай па ліку; у кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Zhiviete.png і лікавага значэньня не мае, у глаголіцы выглядае як GlagolitsaZhivete.svg і мае лікавае значэньне 7. Не мае адпаведніка ў грэцкай азбуцы; кірылічны выгляд паходзіць з глагалічнай, а апошнюю — запазычанай з копцкай пісьмовасьці, са знака «джанджа» (Ϫ, ϫ).

Ѕ, ѕ (македонская назва — дзэ, даўнейшая назва — зело) — знак пашыранай кірыліцы, 10-ы знак македонскай азбукі, 8-ы знак стара- і царкоўнаславенскіх азбук; выкарыстоўвалася й у старабеларускай мове. У глаголіцы выглядае як Glagolitic dzelo.svg і мае лікавае значэньне 8. У найстаражытнай кірыліцы мела некалькі формаў: знак у форме Early-Cyrillic-letter-Zelo.svg (у простым ці люстраным выглядзе: Ѕ, ?) выкарыстоўваўся як лікавы знак са значэньнем 6; перайначаны ж знак З, які выглядае як «перакрэсьленае Z» ці «Z з гаплікам справа ў сярэдзіне» (?), выкарыстоўваўся ў напісаньні ўласна словаў. Па-стараславенску завецца «??ло» (прамаўляецца «дзэло?»), па-царкоўнаславенску — «ѕ?л??» (прамаўляецца «зело»; азначае «вельмі, больш, шмат»). Паходжаньне глагалічнага знаку «зело» невыразнае (нават асноўныя гіпотэзы, якія злучаюць яе з грэцкім і сэміцкім пісмом, ня вельмі пераканаўчыя); кірылічнае ж напісаньне хутчэй за ўсё паходзіць з грэцкага знаку стыгма (?, ?), якая мела й такое ж лікавае значэньне (6), і штосьці падобнае ў вымаўленьні ([дз] у грэкаў, [дз] у славенаў).

З, з (назва: зэ) — знак ўсіх славенскіх кірылічных азбукаў (дзявятая ў расейскай, беларускай, сэрбскай і македонскай, восьмая ў баўгарскай і 10-я ва ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў, дзе на яе грунце былі нават пабудаваны новыя знакі, накшталт ?. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «зэмля» і зьяўляецца восьмай па ліку; у кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Zemlia.png (Z-вобразная форма старажытнейшая) і мае лікавае значэньне 7, у глаголіцы выглядае як GlagolitsaZemlja.gif і мае лікавае значэньне 9. Кірылічная форма паходзіць ад грэцкага знаку дзэта (Ζ, ζ); глагалічная, напэўна, таксама (хоць ёсьць і іншыя гіпотэзы). У вымаўленьні знак Зь вельмі рана супала са знакам «зело» Ѕ, якая ўжывалася значна радзей. Пры ўводзінах грамадзянскага друку З была спачатку (1708) вынята з расейскай азбукі на карысьць знаку Ѕ, але ў (1710) адноўлена, а вынята Ѕ. Зрэшты, абедзьве азбукі мелі паралельную хадню да 1735 году, калі Ѕ было вынята й неўжываецца да гэтага дня.

И, и (назва: і, іжэ) — знак ледзь няўсіх славенскіх кірылічных азбукаў (дзявятая ў балгарскай, 10-я ў расейскай і сэрбскай, 11-я ва ўкраінскай і македонскай; у беларускай адсутнічае, заміж яе выкарыстоўваецца знак І); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «іжэ» (перакладаецца як «які» ці «якія») і зьяўляецца 10-й па ліку; у кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Izhe.png і мае лікавае значэньне 8, таму таксама завецца «іжэ васьмярычнае» ці «васьмярковае І» (такое ўдакладненьне мае карысьць для адрозьненьня ад знаку І, якая звалася «дзесятковым І»). У глаголіцы, як і ў кірыліцы, для гуку [і] былі тры знакі: 
, і . Звычайна лічаць першую зь іх (мае лікавае значэньне 20) адпаведнай кірылічнаму І, а другую (з лікавым значэньнем 10) — кірылічнаму І, але ёсьць і процілеглая думка. Літара Glagolitic izhitsa.svg адпавядае кирилличной іжыцы Ѵ.

 
І, і — знак пашыранай кірыліцы, што існавала й у расейскай пісьмовасьці да рэформаў 1917—1918 гг. (заменена на І). Узыходзіць да стараславенскага знаку Early Cyrillic letter I.png і далей да грэцкай ёта (?), якая паходзіла ад фінікійскага знаку Phoenician yodh.svg (ёд), якая пазначала згодны [й]. У глаголіцы, як і ў кірыліцы, для гуку [і] былі два знакі: Glagolitic i.svg і Glagolitic izhe.svg. Звычайна лічаць першую зь іх адпаведнай кірылічнаму І, а другую — кірылічнаму І, але ёсьць і процілеглая думка. Лікавае значэньне ў кірыліцы, як і ў грэцкай азбуцы, — 10, адсюль пашыраная назва «І дзесятковае»,для арозьненьня ад знаку И, яки зваўся «І васьмярковае».

Ї, ї (умоўная назва — І дзесятковае з дзьвюмя кропкамі; вымаўленьне — [йі]) — знак пашыранай кірыліцы. 13-ы знак ўкраінскай азбукі. Пазначае ётаваны галосны гук [йi], сустракаецца напачатку словаў, пасьля галосных і апострафа. Знак пачаў выкарыстоўвацца ва ўкраінскім правапісе з сярэдзіны 19 стагодзьдзя. Па форме супадаючы з «І дзесятковым» царкоўнаславенскага й раньняга грамадзянскага расейскага правапісу, украінскае Ї адрозьніваецца ў значэньні, ужытку й узаемадзеяньні з надрадковымі знакамі: царкоўна-славенскае й расейскае Ї былі адным з выглядаў знаку И (ужыванымі перад галосных знакаў), у гучаньні ж не адрозьніваліся ад І; даданьне да царкоўна-славенскага й расейскага Ї кожнага надрадковага знака (прыкладам, націску) прыбірала кропкі; украінскае ж Ї нават з націскам кропкі захоўвае. Ва ўкраінскім (асабліва заходнім) правапісе канца 19 — пачала 20 стагодзьдзя знак Ї выкарыстоўваўся таксама ў якасьці «моцна зьмякчальнай» І пасьля згодных, часта пазначаючы ў гэтых месцах гук [і], разьвіты зь яця (хлїб, дїд, нинї, цїлий). У найпозьнім украінскім правапісе ад такога ўжытку літары Ї адмовіліся.

Ћ, ћ (чье) — знака пашыранай кірыліцы, 23-і знак сэрбскае азбукі (сэрбская назва че прамаўляецца мякка, у адрозьненьне ад цьвердай назвы чэ знаку Ч). Са стараславенскіх азбук існуе толькі ў глаголіцы: ? (Glagolitic djerv.svg) зьяўляецца 12-ым знакам у азбуцы, мае лікавае значэньне 30 і завецца «дервь» (цяпер часам пішуць і «гервь»: ст.-сл. дервъ, ћьрвь) альбо «І трыдцацярычнаое». Што пазначае назва «гервь», дакладна невядомае: вэрсыі, што тлумачаць гэта слова як вытворнае ад «грыва», недастаткова пераканаўчыя, так што звычайна яго лічаць проста перайначваньнем назвы «червь» знаку Ч. У стараславенскай мове Ћ выкарыстоўвалася для пазначэньня мяккага гуку ([г’], пераходнае ў [й]) у пазычаньнях з грэцкага: анћелъ, ићемонъ, ћеенна, ћеорћии, ћолъћота; у кірыліцы ж заміж дервь пісалі звычайнае Г, часам са знакам мяккасьці (круглым капялюшыкам над знакам ці паміж ёй і наступнай). Кірылічны знак Ћ паўстаў у 12 стагодзьдзі й выкарыстоўваўся вылучна ў сэрбскай пісьмовасьці, спачатку пазначаючы мяккія звонкія гукі паміж [г’], [д’] і [дж’], пазьней пашырыўшыся на мяккія глухія [т’] і [ч’].

К, к (назва: ка) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (11-я ў баўгарскай, 12-я ў расейскай, беларускай і сэрбскай, 13-я ў македонскай і 15-я ва ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў, дзе на яе грунце былі нават пабудаваны шматлікія новыя знакі, накшталт ?, ?, ?, ? ці ?. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «како» (ст.-сл.) ці «как?» (ц.-сл.), што азначае «як». У кірыліцы зьяўляецца 12-м па ліку, выглядае як Early Cyrillic letter Kako.png і мае лікавае значэньне 20; у глаголіцы па ліку 13-м, выглядае як Glagolitic kako.svg і мае лікавае значэньне 40. Паходжаньне кірылічнага знаку — грэцкая капа (?, ?); глагалічную ўзводзяць альбо таксама да капы, альбо да сэміцкай пісьмовасьці: у некаторых почырках выяўна яе падабенства з габрэйскага знаку «коф» (?).

Л, л (назва: эль) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (12-ы ў баўгарскай, 13-ы ў расейскай, беларускай і сэрбскай, 14-ы ў македонскай і 16-ы ва ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «людзі?» (ст.-сл.) ці «люди» (ц.-сл.). У кірыліцы зьяўляецца 13-й па ліку, выглядае як Early Cyrillic letter Liudiye.png і мае лікавае значэньне 30; у глаголіцы па ліку 14-я, выглядае як Glagolitic ljudi.svg і мае лікавае значэньне 50. Паходжаньне й кірылічнай, і глагалічнай літары — грэцкая лямбда (?, ?) (прапісная ўстаўная й маленькая). У стараславенскай мове магла прамаўляцца цьверда й мякка. Гэта ж уласьцівасьць дваякага вымаўленьня [л]/[л’] захавалася ў большасьці славенскіх моваў, у тым ліку й урасейскай; у сэрбскай жа для мяккага варыянту Вук Караджыч увёў адмысловае напісаньне Љ, якое пазьней увайшло й у македонскую азбуку.

М, м (назва: эм) — знак ўсіх славенскіх кірылічных азбукаў (13-ы ў баўгарскай, 14-ы ў расейскай і беларускай, 15-ы ў сэрбскай, 16-ы ў македонскай і 17-ы ва ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «мысьлеце», што спачатку азначала «думайце». У кірыліцы зьяўляецца 14-м па ліку, выглядае як Early Cyrillic letter Myslite.png і мае лікавае значэньне 40; у глаголіцы па ліку 15-ы, выглядае як GlagolitsaMislete.gif і мае лікавае значэньне 60. Паходжаньне кірылічнага знаку — грэцкі мю (?, ?).

Н, н (назва: эн) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (14-ы ў балгарскай, 15-ы ў расейскай і беларускай, 16-ы ў сэрбскай, 17-ы ў македонскай і 18-ы ва ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках завецца «нашь» (ст.-сл.) ці «на?шъ» (ц.-сл.). У кірыліцы зьяўляецца 15-м па ліку, выглядае як Early Cyrillic letter Nashi.png і мае лікавае значэньне 50; у глаголіцы па ліку 16-ы, выглядае як Glagolitic nash.svg і мае лікавае значэньне 70. Паходжаньне кірылічнага знаку — прапісны ўстаўны грэцкі знака ню (?, ?). Да 14 стагодзьдзя (хоць не паўсюднае) папярэчына ў N-вобразнай кірылічным выглядзе знаку Н трохі павярнулася супраць гадзіньнікавай стрэлкі, і літара набыла цяперашні выгляд (з якім і ўвайшла ў грамадзянскі шрыфт, зраўнаўшыся лацінскай H); зрэшты, часам у царкоўнаславенскіх выданьнях (асабліва ў загалоўкаў) і ў паўднёвых славенаў (у стандартным рукапісным шрыфце сэрбаў і чарнагорцаў) старое N-вобразнае напісаньне захоўваецца. Паварот папярэчыны N>Н адбываўся адначасна зь ператварэньнем H>И, так што канфлікту з-за супадзеньня дзьвюх знакаў ніколі не было; зрэшты, у шэрагу почыркаў і нават друкарскіх шрыфтоў адрозьненьне паміж імі ледзь адчувальна. У астатнім выгляд знаку Н быў досыць устойлівы.

О, о (назва: [o]) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (15-ыў баўгарскай, 16-ы ў расейскай і беларускай, 18-ы ў сэрбскай, 19-ы ў македонскай і ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «онъ» (што пазначае ня толькі «ён», але й «той»). У кірыліцы зьяўляецца 16-м па ліку, выглядае як Early Cyrillic letter Onu.png і мае лікавае значэньне 70. У глаголіцы па ліку 17-ы, мае выгляд Glagolitic on.svg і лікавае значэньне 80. Паходзіць ад грэцкага знаку амікрон (?, ?).

П, п (назва: пэ) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (16-ы ў баўгарскай, 17-ы ў расейскай і беларускай, 19-ы ў сэрбскай, 20-ы ў македонскай і ўкраінскай). Выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў: манголаў, казахаў, таджыкаў, абхазаў і ўсіх народнасьцяў Расеі. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «пакой» (ст.-сл.) і «пакой» (ц.-сл.), што азначае «сьвет, супакой, спакой, адпачынак», а таксама «скон». У кірыліцы звычайна лічыцца 17-м па парадку, выглядае як Early Cyrillic letter Pokoi.png і мае лікавае значэньне 80. У глаголіцы па ліку 18-ы, мае выгляд GlagolitsaPokoj.gif і лікавае значэньне 90. Паходжаньне кірылічнай літары — грэцкае пі (?, ?), глагалічную ўзводзяць альбо таксама да грэцкай курсыўнай ?, альбо да сэміцкай «пэ» (?).

Р, р (назва: эр) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (17-ы ў баўгарскай, 18-ы ў расейскай і беларускай, 20-я ў сэрбскай, 21-ы ў македонскай і ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «рьци» (ст.-сл.) ці «рцы» (ц.-сл.), што азначае «кажы, скажы» (загадны лад ад дзеяслова «рещи»). У кірыліцы звычайна лічыцца 18-м па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Ritsi.png; у глаголіцы па ліку 19-я, мае выгляд Glagolitic rtsi.svg. У абедзьвюх азбуках лікавае значэньне — 100. Паходжаньне кірылічнага знаку — грэцкае ро (?, ?). У стараславенскай мове Р магло быць і цьвердым, і мяккім. Адменнага знаку для мяккага Р не існавала. У некаторых выпадках Р зьяўлялася складаўтваральным: тръгъ, врьхъ. Складовы характар гуку р старажытныя пісары перадавалі спалучэньнямі ръ, рь.

С, с (назва: эс) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (18-ы ў балгарскай, 19-ы ў расейскай і беларускай, 21-ы ў сэрбскай, 22-я ў македонскай і ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «слова», што магло азначаць рознае: «слова, мова, мова, пагалоска, вестка, вестка, казаньне, выслоўе, Пісьмо, запавед». У кірыліцы звычайна лічыцца 19-м па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Slovo.png; у глаголіцы па ліку 20-ы, мае выгляд Glagolitic slovo.svg. У абедзьвюх азбуках лікавае значэньне — 200. Паходжаньне кірылічнага знаку — грэцкая сігма, які выкарыстоўваецца й сёньня ў кніжках для маленькіх дзяцей), глагалічную часта тлумачаць як штучнае ўтварэньне, спалучэньне хрысьціянскіх знакаў трохкутніка й кола — як і перавернуты знак Glagolitic i.svg для І.

 
Т, т (назва: тэ) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (19-ы ў баўгарскай, 20-ы ў расейскай і беларускай, 22-ы ў сэербскай, 23-ы ў македонскай і ўкраінскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «тврьдо» (ст.-сл.) ці «твердэ» (ц.-сл.), што азначае «цьвердае, моцнае, непрыступнае, умацаванае, надзейнае, мужнае, непахіснае, неадступнае». У кірыліцы звычайна лічыцца 20-й па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Tvrido.png; у глаголіцы па ліку 21-ы, мае выгляд Glagolitic tverdo.svg. У абедзьвюх азбуках лікавае значэньне — 300. Паходжаньне кірылічнага знаку — грэцкі знак таў (Τ, τ), глагалічны знак ўзводзяць альбо да маленькага выгляду знаку таў, альбо да сэміцкага знаку «тав» (?); грэцкая ж таў сама зводзіцца да фінікійскай формы літары таў: Phoenician taw.png.

У, у (назва: у) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (20-ы ў балгарскай, 21-ы ў расейскай і беларускай, 24-ы ў сэрбскай і ўкраінскай, 25-ы ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. Оу, ОУ ці оу (ук ці оук, глаголіца: ?) — знак славенскай кірылічных азбукаў. Спачатку злука знакаў О і У (дакладней, знаку «ік», блізкай да іжыцы) пісаўся зьлева направа, але пасьля, для скорапісу, сталі скарыстаць згары ў дол, а пасьля й зусім замянілі знакам У. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «оукъ», што азначае «навука, навука, навучэньне». У кірыліцы звычайна лічыцца 21-ым па парадку, лікавага значэньня ня мае й выглядае дваяк: Early Cyrillic letter Ouk.png (першая выгляд знаку — загалоўная; другая й наступныя — выкарыстоўваюцца ў царкоўнаславенскай мове як маленькія, дзе ў пачатак слова часьцяком ставіцца толькі «оу»); у глаголіцы па ліку 22-і, мае выгляд Glagolitic uk.svg і лікавае значэньне 400. Паходжаньне знаку ў абедзьвюх азбуках — злука знакаў «он» (О) і «іжыца» (Ѵ, ѵ), перайшоўшы ў глаголіцы (о + ѵ) і адным з кірылічных напісаньняў у знак; дадзены знак перанялі грэцкі спосаб пазначэньня гуку [у] спалучэньнем знакаў амікрон і іпсілён: ου, ȣ.

Ф, ф (назва: эф) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (21-ы ў балгарскай, 22-і ў расейскай, 23-і ў беларускай, 25-ы ў сэрбскай і ўкраінскай, 26-ы ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «фрътъ» (ст.-сл.) ці «фертъ» (ц.-сл.). Сэнс назвы дадзенага знаку ня ясны, але некаторыя дасьледнікі мяркуюць, што паходжаньне «ферт» гукапераймальнае, падобна гуку які выдаецца коньмі «Ф-ррр», бо гук [ф] у старажытнасьці славенскай мове быў зусім чужы, і немагчыма было падабраць славенскае слова з «ф». (φερτ-ός з грэцкага азначае прыўнесены звонку). У кірыліцы звычайна лічыцца 22-м па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Fritu.png; у глаголіцы па ліку 22-і, мае выгляд GlagolitsaFert.gif Glagolitic fert.svg альбо (старажытнейшы выгляд) выцягнутага па росту прастакутніка, перасечанага зьлева направа рысай з маленькімі кружочкамі на канцах. У абедзьвюх азбуках лікавае значэньне — 500. Паходжаньне як кірылічнай, гэтак і глагалічнай літары — грэцкая літара фі (Φ, φ). Знак «Ф» спачатку выкарыстоўвалася толькі для перадачы гуку [ф] у запазычаных словах, ужываючыся больш-менш раўнапраўна са знакам фіта (?, ?); пазьней, з пачаткам пераходу ў вымаўленьні гуку [в] у некаторых пазыцыях у [ф], стала сустракацца й ва ўласна славенскіх словах, замяняючы згодна вымаўленьню «В» ці «ХВ».

Х, х (назва: ха) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (22-і ў балгарскай, 23-і ў расейскай, 24-ы ў беларускай, 26-ы ў сэрбскай і ўкраінскай, 27-ы ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «хѣръ», сэнс якога не ясны. У кірыліцы звычайна лічыцца 23-м па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Khieru.png; у глаголіцы па ліку 24-ы, мае выгляд Glagolitic kher.svg. У абедзьвюх азбуках лікавае значэньне — 600.

Ѡ, ѡ (омэга, або О вялікае) — знак стара- і царкоўнаславенскай кірыліцы, іншыя назвы: од, о. Адпавядае грэцкаму знаку омэга (о вялікае) (Ω, ω), хоць прайгравае толькі маленькае яе напісаньне (загалоўнае сустракаецца вельмі рэдка, толькі ў загалоўках у дэкаратыўных мэтах). У кірыліцы мае выгляд омэга.jpg ці Амэга шырокая.jpg, у старажытнай (круглай) глаголіцы — GlagolitsaOht.gif. Лікавае значэньне ў кірыліцы — 800, у глаголіцы — 700.

Ц, ц (назва: цэ) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (23-і ў балгарскай, 24-ы ў расейскай, 25-ы ў беларускай, 27-ы ў сэрбскай і ўкраінскай, 28-ы ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «ци» (ст.-сл.) ці «ці» (ц.-сл.), сэнс якога не цалкам ясны: яго злучаюць са словам «ции» ад пытальнага й адноснага займеньніка «кыи» (які, які); са старажытнарускім зьвязам «ци» («хіба», «ці», «ці дакладна, што»), адпаведным сучаснаму беларускаму «ці»; ёсьць і іншыя думкі. У кірыліцы звычайна лічыцца 26-м па парадку (калі гаворка ідзе пра стараславенскую азбуку) ці 25-ы (у царкоўнаславенскай азбуцы) і выглядае як Early Cyrillic letter Tsi.png; у глаголіцы па ліку 27-ы, мае выгляд GlagolitsaTsi.gif. У абедзьвюх азбуках лікавае значэньне — 900.

Ч, ч (назва: чэ) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (24-ы ў балгарскай, 25-ы ў расейскай, 26-ы ў беларускай, 28-ы ў сэрбскай і ўкраінскай, 29-ы ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «чрьвь» (ст.-сл.) ці «червь» (ц.-сл.) — гэта слова пазначала ня толькі ўласна чарвякоў, але й моль. У кірыліцы звычайна лічыцца 27-м па парадку (калі гаворка ідзе пра ст.-сл. азбуцы) ці 26-ы (у ц.-сл. азбуцы), выглядае як Early Cyrillic letter Chrivi.png і мае лікавае значэньне 90 (зрэшты, спачатку ў лікавай якасьці выкарыстоўваўся запазычаны з грэцкага знак «копа»: Ҁ, ҁ); у глаголіцы па ліку 28-ы, мае выгляд GlagolitsaCherv.gif і лікавае значэньне 1000. Паходжаньне абедзьвюх знакаў, як і знаку Ц, звычайна злучаюць зь сэміцкага знаку «цаде» ці «цаді» (гл. габрэйскае напісаньнем гэтага знаку, што ўжываецца ў пачатку й сярэдзіне слоў: צ). З выглядаў напісаньня кірылічнага знаку Ч трэба адзначыць старое чарападобнае і напісаньне ў заходняй сэрбіі, мела выгляд v ці нават цяперашняй У; у знаках Францыска Скарыны знак Ч выглядала як копа (Ҁ).

Ш, ш (назва: ша) — знак усіх славенскіх кірылічных азбукаў (25-ы ў балгарскай, 26-ы ў расейскай, 27-ы ў беларускай, 29-ы ва ўкраінскай, 30-ы ў сэрбскай і апошняя ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках таксама носіць назва «ша», сэнс якога невядомы. У кірыліцы звычайна лічыцца 28-м па парадку (калі гаворка ідзе пра ст.-сл. азбуцы) ці 27-м (у ц.-сл. азбуцы), у глаголіцы па ліку 29-ы, лікавае значэньне адпавядае 2000, але гэта не больш за гіпотэзу). Адзін зь нешматлікіх знакаў, аднолькава якая выглядае ў абедзьвюх славенскіх азбуках: Early Cyrillic letter Sha.png / GlagolitsaSha.gif. Адназначна ўсталяваць паходжаньне знаку ш не ўяўляецца магчымым, бо знак з падобным напісаньнем уваходзіць у цэлы шэраг азбукаў таго часу: у этыёпскай (саўт), у габрэйскай ש (шын), у копцкай ϣ (шай).

Щ, щ (назва: шта) — знак некаторых славенскіх кірылічных азбукаў: 27-ы ў расейскай (вымаўлеецца як мяккае ш [ш’]), 26-ы ў балгарскай (прамаўляецца як [шт]) і 30-ы ва ўкраінскай (прамаўляецца як цьвердае [шч], або мяккае ш [ш’]); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх народаў. У беларускай азбуцы адсутнічае, заміж Щ выкарыстоўваецца спалучэньне «шч»; зь сэрбскае азбукі скасавана рэформай Вука Караджыча (заменена звычайна на «ћ» ці «шћ», паводле вымаўленьня); у македонскай азбуцы адсутнічае з самага яго стварэньня ў 1944 годзе. У кірыліцы звычайна лічыцца 25-м па парадку (калі гаворка ідзе пра стараславенскую азбуку, дзе Щ прынята ставіць перад Ц) ці 28-м (у царкоўнаславенскай азбуцы, дзе, як і ў расейскай, ставяць пасьля Ш), выглядае як Early Cyrillic letter Shta.svg і лікавага значэньня не мае; у глаголіцы па ліку 26-ы, выглядае як Glagolitic shta.svg і мае лікавае значэньне 800. У стараславенскай чытаецца як [ш’т’].

Ъ, ъ (назва: ер) — 28-ы знак расейскае азбукі, завецца цьверды знак (да рэформы 1917—1918 гадоў — 27-ы па ліку, звалася «еръ») і 27-ы знак баўгарскае азбукі, завецца ер голям («вялікі ер»); у іншых славенскіх кірылічных азбуках адсутнічае: яе функцыі пры патрэбе выконвае горняя кропка (рас. съезд — укр. з’їзд — белар. зьезд). У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «ѥръ» і «еръ» адпаведна, сэнс якога невядомы. У кірыліцы звычайна лічыцца 29-м па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Yeru.png; у глаголіцы па ліку 30-ы, выглядае як Glagolitic yer.svg. Лікавага значэньня ня мае.

Ы, ы — знак кірыліцы, 28-ы знак беларускай і 27-ы знак малдаўскай азбукі, зьяўляецца злукаю знакаў ь і. У іншых славенскіх кірылічных азбуках адсутнічае (у сучасных паўднёваславенскіх мовах старажытныя гукі [ы] і [і] супалі даўно, але знак Ы з сэрбскай і балгарскай азбукаў была вынята толькі ў 19 стагоддзі; а ва ўкраінскай азбуцы заміж пары Ы/І выкарыстоўваецца И). Выкарыстоўваецца таксама ў кірылічных пісьменствах неславенскіх моў (казахскай, мангольскай, татарскай і інш.). У старажытнай кірылічнай азбуцы і царкоўнаславенскай азбуцы знак Ы носіць назву еры (ст.-сл.) ці еры (ц.-сл.), сэнс якога невядомы, але выяўна родны назвам знакам «еръ» (Ъ) і «ерь» (Ь). Знак Ы звалася «еры» у выданнях да сярэдзіны 20-га стагоддзя. Пазьней зваўся «ы». Ў найстаражытных лістах глаголіцы і кірыліцы знак Ы пабудавана мэханічным зьяднаньнем знака для Ъ ці Ь са знакам І ці І (у стараславенскіх помніках сустракаюцца ўсе магчымыя камбінацыі злукі знакаў; у старой кірыліцы знакі ь і маглі таксама злучацца рысачкай). Лікавага значэньня ня мае. У найболей «клясічнай» форме глагалічную Ы прынята маляваць як GlagolitsaJery.gif, а кірылічную прыблізна да 14 стагоддзя — як ЪІ ъі, для найпозьніх часоў — як сучасную Ы ы (улучаючы і царкоўнаславенская мова). У рускія рукапісы сучасны выгляд пракрадаецца з канца 14 стагоддзя з паўднёваславенскіх рукапісаў. У кірыліцы знак Ы звычайна лічыцца 30-й па парадку, у глаголіцы — 31-ы.

Ь, ь (сучасная назва: мяккі знак) — знак большасьці славенскіх кірылічных азбукаў (28-ы ў балгарскай, 29-ы ў беларускай, 30-ы ў расейскай і 31-ы ва ўкраінскай (перасунута на цяперашняе месца ў 1990 г., а была апошняй); з сэрбскае вынята ў сярэдзіне 19 стагодзьдзя, у македонскай, пабудаваны па ўзоры новае сэрбскае, не ўводзілася). Самастойнага гуку не пазначае, можа разглядацца як дадатковы знак, што мяняе значэньне папярэдняга знаку. Ва ўкраінскай таксама выкарыстоўваецца ў спалучэньні ьо, адпаведным беларускаму знаку Ё пасьля зычных; у сучасным баўгарскім правапісе толькі гэтак і выкарыстоўваецца. Таксама выкарыстоўваецца ў азбуках некаторых неславенскіх моваў, у пісьменствах якіх можа сустракацца ў нечаканых пазыцыях: прыкладам, пасьля галосных літар. У кірыліцы звычайна лічыцца 31-м па парадку й выглядае як Early Cyrillic letter Yeri.png; у глаголіцы па ліку 32-ы, выглядае як Glagolitic yerj.svg (у найпозьняй харвацкай глаголіцы заміж гэтага знака выкарыстоўваецца проста вэртыкальная рыса пад назвай: «штапічь», што значыць «кій, палка»). Лікавага значэньня ня мае. У стара- і царкоўнаславенскай азбуках носіць назва «ерь» (ст.-сл.) ці «ерь» (ц.-сл.), сэнс якога невядомы, але, без сумневу, злучаны з назвамі знакаў «еръ» Ъ і «еры» Ы.

Ѣ, ѣ (назва: яць) — знак кірыліцы й глаголіцы, што цяпер ужываецца толькі ў царкоўнаславенскай мове. У стараславенскай пазначае доўгі галосны йэ. У кірыліцы «яць» звычайна лічыцца 32-м знакам (займае ў азбуцы месца пасьля знаку Ь) і выглядае як Early Cyrillic letter Yati.png, у глаголіцы па ліку 33-і, выглядае як GlagolitsaJat.gif; лікавага значэньня ня мае.

Ю, ю (назва — ю) — знак большасьці славенскіх кірылічных азбукаў (29-ы ў баўгарскай, 31-ы ў беларускай, 32-і ў расейскай і ўкраінскай; з сэрбскае выняты ў сярэдзіне 19 стагодзьдзя, у македонскай, пабудаваны па ўзоры новае сэрбскае, не ўводзілася). Выкарыстоўваецца таксама ў пісьменствах некаторых неславенскіх моваў. У кірыліцы звычайна лічыцца 33-м па парадку (Early Cyrillic letter Yu.png), у глаголіцы па ліку 34-ы (GlagolitsaJu.gif). Лікавага значэньня не мае. Назва ў славенскай азбуцы супадае з сучасным — «ю»; у стара- і царкоўнаславенскім мовах так гучыць вінавальны склон ад займеньніка она (па-бел. яе), але супадзеньне гэтага слова з назвай знаку можа быць і выпадковым. Паходжаньне кірылічнага знаку — грэцкая злука знакаў IO, для глагалічнай формы агульнага погляду паходжаньня няма.

Ꙗ, Ꙗ (умоўная назва: я, а ётаванае ці аз ётаваны) — 34-ы знак стараславенскай кірыліцы. Пабудавана як злука знакаў І і А. У глаголіцы адсутнічае — адпаведныя гукі там пазначаюцца знакам яць (Ѣ, ѣ). Лікавага значэньня не мае. Напачатку словаў і пасьля галосных пазначае гукі [йа], пасьля згодных — іх зьмякчэньне й гук [a]. У царкоўнаславянскай пісьмовасьці звычайна яднаецца са знакамі малы юс (Ѧ, ѧ) і зьмяшчаецца на 34-м месцы ў азбуцы. Да 18 стагодзьдзя была практыка ўжытку гэтых дзьвюх знакаў: ётаванае а сустракалася напачатку словаў і пасьля галоснай, а малы юс — у сярэдзіне й канцы словаў пасьля зычных. Правілы царкоўнаславенскай мовы расейскае гаворкі патрабуюць скарыстаць напісаньне напачатку словаў, а ўласна — у сярэдзіне й у канцы.

Ѥ, ѥ (Е ётаванае) — знак кірылічных аазбукаў некаторых старых пісьмовых славенскіх моваў, у прыватнасьці стараславенскае, старабеларускае, старажытнарускае й сэрбскае. У стараславенскай кірыліцы 35-ы па ліку, пабудавана як злука знакаў І і Є, выглядае як Early Cyrillic letter Ye.png. У глаголіцы адсутнічае (замяняецца знакам для звычайнай Е), лікавага значэньня ня мае. Напачатку словаў і пасьля галосных азначае спалучэньне гукаў [йэ], пасьля зычных (найчасьцей л, н ці р) — іх зьмякчэньне й гук [э]. Уласнага імя ў кірылічнай азбуцы ня мае, апісальная назва «Е ётаваная» — умоўнае. У расейскім правапісе выходзіць з ужытку ў 15 стагодзьдзі, але ў паўднёвых славенаў дажывае да эпохі друкарства й захоўваецца на працягу ўсёй гісторыі старога сэрбскага друку (з канца 15 стагодзьдзя да 1638 году, калі ў Вэнэцыі была надрукавана апошняя кніга на сэрбскай гаворцы славенскае мовы). У сярэдзіне 19 стагодзьдзя распачыналася спроба адрадзіць выкарыстаньне гэтага знаку ў баўгарскай мове, але такі правапіс не замацаваўся. У расейскай пісьмовасьці роля які зьнікаў Ѥ перайшла да аднаго з выглядаў знаку Е, або ў сэрбскай і ўкраінскай азбуках знакам Є. У сучасных друкарскіх і знаках звычайна малюецца як злучэньне знакаў I і Є (Cyrillic letter Iotified E.png). У азбуках навуковых прац 19 стагодзьдзі, а таксама ў некаторых кнігах баўгарскага друку сярэдзіны таго ж стагодзьдзя сустракаецца ў выглядзе злукі знакаў IЕ, іe.

Ѧ, ѧ (малы юс) — знак кірыліцы й глаголіцы, што цяпер ужываецца толькі ў царкоўнаславенскай мове. У стараславенскай глагалічнай азбуцы мае выгляд GlagolitsaJusE.gif і лічыцца 35-м па парадку, у кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Yusu Maliy.png і займае 36-ы лік. Лікавага значэньня ў глаголіцы й познай кірыліцы ня мае, у раньняй кірыліцы выкарыстоўвалася як знак ліку 900 (бо па форме напамінае грэцкі знак сампі (Ϡϡ) з тым жа лікавым значэньнем). У царкоўнаславенскай азбуцы звычайна яднаецца са знакам А ётаванае й займае 34-е месца. Паходжаньне глагалічнага знаку невядомае.

Ѫ, ѫ (вялікі юс) — знак кірыліцы. Пазначала гук [у], або [оу]. Выкарыстоўваецца ў царкоўнаславенскіх месяцэсловах (у так званых Пасхаліях): там розныя гады адзначаны рознымі знакамі, у залежнасьці ад таго, на які дзень даводзіцца свята Вялікадня; вялікі юс адзначае тыя рэдкія гады, у якія Вялікдзень даводзіцца на 24 красавіка. Апошні раз гэта было ў 1888 годзе і зноў будзе толькі ў 2051 годзе. У стараславенскай глагалічнай азбуцые вялікі юс мае выгляд Glagolitic ons.svg і лічыцца 36-м знакама парадку, у кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Yusu Bolshiy.png і займае 37-ае месца. Лікавага значэньня ні ў глаголіцы, ні ў кірыліцы ня мае. Часам згадваецца пры пераліку знакаў царкоўнаславенскай азбукі; пры гэтым месца ў азбуцы можа быць розным (часта ня толькі пасьля юса малога, а адразу за Ю). Глагалічнае напісаньне гэта злука глагалічных знакаў О і Ѧ (Glagolitic on.svg і Glagolitic ens.svg) — у некаторых найстаражытных помніках сустракаецца адпаведнае паасобнае напісаньне. Кірылічны выгляд звычайна тлумачаць як павернутую па гадзіннікавай стрэлцы на чвэрць кола глагалічную. Назва «вялікі юс» умоўнае; са старажытнасьці прыйшло толькі самае слова «юс», карыстанае ў цяперашніх назвах чатырох знакаў (Ѧ, Ѫ, Ѩ, Ѭ).
У кірыліцы й глаголіцы існавалі таксама злука для пазначэньня ётаваных юсаў: малога Ѩ ѩ (кірыліца — Early Cyrillic letter Yusu Maliy Yotirovaniy.png, глаголіца — GlagolitsaJusJe.gif) і вялікага Ѭ ѭ (кірыліца — Early Cyrillic letter Yusu Bolshiy Yotirovaniy.png, глаголіца — GlagolitsaJusJo.gif). Ётаваны вялікі юс выкарыстоўваўся ў баўгарскай пісьмовасьці да 1910-х гадоў, прытым яго i-вобразная левая частка часам мела такую ж кропку, што й знак і.

Ѯ, ѯ (ксі) — знак кірыліцы. Выкарыстоўвалася ў стараславенскай азбуцы, зь якога перайшла ў царкоўнаславенскую азбуку. Паходзіць ад грэцкага знаку ксі (Ξ, ξ), выкарыстоўваўся для яго замены ў словах, запазычаных з грэцкай мовы, а таксама для запісу лікаў. Літара «ксі», як і падобны ў грэцкім алфабэце, пазначала лік 60. У глаголіцы падобны знак адсутнічаў. Была вынята з расейскае азбуцы Пятром Першым у 1710 годзе. Потым была на кароткі час адноўлена й канчаткова вынята ў 1735 годзе Акадэміяй навук Расейскай Імпэрыі. У расейскім грамадзянскім друку малявалася як іжыца з хвосьцікам.

Ѱ, ѱ (псі) — знак кірыліцы, у наш час захавалася толькі ў царкоўнаславенскай пісьмовасьці. Паходзіць ад грэцкага знаку псі (Ψ, ψ), выкарыстоўваўся для яго замены ў словах, запазычаных з грэцкай мовы, а таксама для запісу лікаў. Знак, як і адпаведнік ў грэцкім алфабэце, пазначала лік 700. У глаголіцы падобны знак адсутнічаў. У расейскай мове ўжывалася для пазначэньня гуку «пс» толькі ў словах грэцкага паходжаньня, што адносяцца да царквы (прыкладам, «псалом»). Была вынята з расейскае азбукі Петром Першым у 1710 годзе, але ў кнігах грамадзянскага друку часам сустракаецца.

Ѳ, ѳ (тэта, або фіта) — перадапошні знак стара- і царкоўнаславенскай кірыліцы, апошняя (пасьля выйсьця з ужытку пад канец 19 стагодзьдзя іжыцы) знак расейскае азбукі да 1917 году. Да 1897 выкарыстоўвалася ва ўдмурцкай азбуцы. Паходзіць ад грэцкага знаку тэта (Θ, θ); мае такое ж лікавае значэньне — 9 (хоць у азбуцы звычайна стаіць не на 9-м месцы, а ў канцы). У кірыліцы выглядае як Early Cyrillic letter Fita.png (у некаторых почырках і друках сярэдняя рыса перасякае круг заўважна ніжэй сярэдзіны ці нават дакранаецца яго зьнізу, што можа прыводзіць да зьмешваньня гэтага знаку з Д). У пачатку глаголіцы, як мяркуюць, фіта адсутнічала; у пазьней сустракаецца запазычаны ці то наўпроста з грэцкага, ці то нават з кірыліцы знак GlagolitsaThita.gif, ня мелі лікавага значэньня. Назва «тэта» злучана з навагрэцкім чытаньнем слова θῆτα як [тх]эта. У паўднёваславенскім чытаньні (да якой прыналежаў і стараславенская мова) чыталася як [т], чым тлумачыцца, у прыватнасьці, нябытнасьць (устаўнога) «л» у слове карынцяне. У старажытнарускіх і царкоўнаславенскіх пісмах усходнеславенскага пераводу чыталася заўсёды як [ф] і прыкладна да сярэдзіны 18 стагодзьдзя ўжывалася як адзін з выглядаў знаку Ф (ферт). З сярэдзіны 18 стагодзьдзя ў царкоўнаславенскай, а ўсьлед за ёй і ў расейскай пісьмовасьці тэта выкарыстоўваецца: толькі ў словах, запазычаных з грэцкай мовы (ці пры яго пасярэдніцтве), і толькі на месцы грэцкай тэты. Прыклад напісаньне ў імёнах Ѳеодоръ (гутарковае Ѳёдоръ) і Филиппъ: таму што па-грэцку яны Θεόδωρος і Φίλιππος. Пётр Першы, уводзячы грамадзянскі друк, перш (1707—1708) скасаваў знак «ферт» (Ф), зрабіўшы тэту адзіным спосабам выразу гуку [ф]; але неўзабаве (1710) адрозьненьне Ф/Ѳ па царкоўнаславенскай мове было адноўлена. Правапісныя ж навіны 1917—1918 гг., наадварот, скасавалі тэту з паўсюднай заменай яе на Ф.

Ѵ, ѵ (іжыца) — знак стараславенскай азбукі. Паходзіць ад грэцкага знаку іпсілон (Υ, υ)[1]. У расейскай мове выкарыстоўвалася для пазначэньня галоснага гуку [і] у нешматлікіх словах грэцкага паходжаньня (мѵро, сѵнодъ, сѵмволъ). Напісаньне ў старажытнай кірыліцы — у ці Y, у глаголіцы — Glagolitic izhitsa.svg. Лікавае значэньне іжыцы ў стараславенскай кірыліцы — 400, у глаголіцы лікавага значэньня ня мае. Уласна іжыца ў найстаражытнай пісьмовасьці выкарыстоўвалася вельмі рэдка, звычайна ў значэньні знаку Ю, але галоўным чынам у спалучэньні з О па грэцкім узоры (ου) дала знак, які пазначае гук [у] двазнак Ѹ, ѹ («ук»), які ў абедзьвюх славенскіх азбуках лічыцца асобным знакам. Спачатку ук у кірыліцы звычайна выглядаў як ѹ; пры нястачы месца (звычайна пад канец радкоў) іжыцу ставілі на О і атрымвалася штосьці рогападобнае (у выглядзе лічбы 8 са зрэзанай верхавінай). У старарускай пісьмовасьці спалучэньне ў большасьці выпадкаў спрасьцілася да у — тым самым супаўшы з раньняй іжыцай і даўшы пачатак сучаснаму знаку У. З 14 стагодзьдзя паўднёваславенскія кніжнікі пры выпраўленьні царкоўных кніг шырока аднаўлялі іжыцу (то бок іпсілон) у грэцкіх запазычаных словах. Аднак яна ўжо да таго часу набыла зьменены выгляд, страціўшы ніжні хвост. Менавіта ў такім, бясхвостым выглядзе яна была прыўнесена падчас другога паўднёваславенскага ўплыву на Русь і захавалася ў царкоўных кнігах дагэтуль. Правілы ўжытку іжыцы, ука доўгі час зьмяняліся, але ўрэшце (з другой паловы 17 стагодзьдзя) царкоўнаславенская пісьмовасьць на Русі (і пад яе ўплывам — у Сэрбіі й Баўгарыі, згубіўшых уласныя пераводы царкоўнай мовы) усталявалася ў наступным выглядзе:
  1. гук [у] напачатку словаў выяўляецца злукаю знакаў  («он-ік»);
  2. у сярэдзіне ж і ў канцы — рогападобны знак (уласна «ук»);
  3. у якасьці лікавага знака для ліку 400 выкарыстоўваецца у-вобразны знак «ук»;
  4. уласна іжыца выкарыстоўваецца ў запазычаных (звычайна з грэцкае ці праз грэцкую мову) словах і чытаецца альбо як [і], альбо як [у] (Паѵелъ, Єѵа) — звычайна пасьля знакаў е ці а, перадаючыя грэцкія злукі знакаў εὐ і αὐ.
Сёньня было прышэльцаў 1 odwiedzającyтут!
=> Chcesz darmową stronę ? Kliknij tutaj! <=